Nâng cao chất lượng xác minh, giải quyết khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong công tác giải phóng mặt bằng và cưỡng chế thu hồi đất
Khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là lĩnh vực phức tạp, nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất và tiến độ giải phóng mặt bằng. Từ thực tiễn xác minh, giải quyết vụ việc khiếu nại của công dân trên địa bàn thành phố Hải Phòng, bài viết đề xuất ba giải pháp trọng tâm: xác định đúng nội dung khiếu nại; xác minh khách quan, toàn diện trên cơ sở chứng cứ và pháp luật; gắn xác minh với đối thoại và chủ động phòng ngừa khiếu nại lần hai. Đây là những yêu cầu có ý nghĩa thiết thực nhằm nâng cao chất lượng tham mưu giải quyết khiếu nại, tăng tính thuyết phục của quyết định giải quyết và góp phần hạn chế phát sinh cưỡng chế trong quá trình thu hồi đất.
1. Giải quyết khiếu nại phải bắt đầu từ xác minh
Trong thực tiễn công tác thanh tra, xác minh giải quyết khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thường không chỉ liên quan đến một vấn đề đơn lẻ. Một yêu cầu về bồi thường có thể liên quan đến nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, diện tích, loại đất, tài sản trên đất; từ đó liên quan đến điều kiện được bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư.
Đặc biệt, đối với những trường hợp sử dụng đất qua nhiều thời kỳ, hồ sơ quản lý đất đai được lập ở những thời điểm khác nhau, giữa hồ sơ nhà nước và tài liệu do người dân cung cấp có thể xuất hiện sự khác biệt. Khi đó, việc xác minh không thể chỉ dừng ở kiểm tra hồ sơ mà phải làm rõ sự thật khách quan của vụ việc, giá trị chứng minh của từng tài liệu và quy định pháp luật áp dụng đối với từng thời điểm phát sinh sự kiện pháp lý.
Pháp luật về khiếu nại hiện hành tiếp tục đặt ra yêu cầu xác minh khách quan, chính xác và trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình giải quyết. Luật số 136/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo đã có hiệu lực từ ngày 01/7/2026.
Trong lĩnh vực đất đai, Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó có Nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Tại Hải Phòng, chính sách này tiếp tục được cụ thể hóa, điều chỉnh phù hợp với yêu cầu quản lý thực tiễn của thành phố, trong đó Quyết định 17/2026/QĐ-UBND sửa đổi, bổ sung Quy định ban hành kèm theo Quyết định 171/2025/QĐ-UBND có hiệu lực từ ngày 07/4/2026.
Thực tiễn xác minh các vụ việc khiếu nại cho thấy, để giải quyết một vụ việc có nhiều nội dung, nhiều hộ dân và quá trình sử dụng đất phức tạp, điều quan trọng không chỉ là “giải quyết đúng quy trình”, mà phải giải quyết đúng bản chất, đúng chứng cứ và đúng pháp luật.
2. Ba yêu cầu trọng tâm trong xác minh, giải quyết khiếu nại
Thứ nhất, xác định đúng và đầy đủ nội dung khiếu nại
Người dân thường trình bày vụ việc từ góc độ quyền lợi của mình; trong khi cơ quan giải quyết phải xem xét dưới góc độ pháp lý. Vì vậy, từ nội dung đơn và quá trình làm việc, cần xác định rõ: người dân khiếu nại vấn đề gì, yêu cầu cụ thể nào và vấn đề pháp lý nào cần được giải quyết.
Đối với khiếu nại về thu hồi đất, cần phân định rõ từng nội dung liên quan đến quyết định thu hồi, nguồn gốc và quá trình sử dụng đất, diện tích, loại đất, tài sản trên đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trình tự, thủ tục thực hiện.
Đặc biệt, đối với vụ việc nhiều hộ dân, không nên chỉ giải quyết theo một “mẫu số chung”. Mỗi hộ có thể có nguồn gốc, quá trình sử dụng, hồ sơ và tình trạng pháp lý khác nhau. Việc xác định đúng từng nội dung là tiền đề để xác minh đúng và tránh bỏ sót yêu cầu chính đáng của công dân.
Thứ hai, xác minh khách quan, toàn diện, lấy chứng cứ và pháp luật làm cơ sở kết luận
Xác minh là khâu trung tâm của giải quyết khiếu nại. Một kết luận có sức thuyết phục phải được hình thành trên sự thống nhất của ba yếu tố: sự kiện thực tế, chứng cứ chứng minh và quy định pháp luật điều chỉnh.
Đối với đất đai, cần kiểm chứng giữa hồ sơ quản lý nhà nước, tài liệu do người dân cung cấp, hiện trạng sử dụng đất và các nguồn thông tin có liên quan. Khi các tài liệu không thống nhất, phải làm rõ thời điểm hình thành, nguồn gốc, giá trị chứng minh và nguyên nhân của sự khác biệt.
Một yêu cầu quan trọng là phải xác định đúng thời điểm áp dụng pháp luật. Đối với đất sử dụng qua nhiều thời kỳ, cần làm rõ quá trình hình thành và biến động của quyền sử dụng đất, thời điểm phát sinh các sự kiện pháp lý, từ đó xác định quy định pháp luật tương ứng. Không nên lấy quy định hiện hành áp dụng một cách máy móc cho toàn bộ quá trình đã diễn ra trong các thời kỳ pháp luật khác nhau.
Thực chất của xác minh không phải là thu thập thật nhiều tài liệu, mà là thu thập đúng tài liệu có khả năng chứng minh, kiểm chứng và đánh giá đúng giá trị của chứng cứ.
Thứ ba, gắn xác minh với đối thoại và chủ động phòng ngừa khiếu nại lần hai
Đối thoại cần được nhìn nhận không chỉ là bước thông báo kết quả mà còn là một khâu kiểm chứng kết quả xác minh.
Qua đối thoại, cần xác định rõ nội dung nào người dân thống nhất, nội dung nào chưa thống nhất, nguyên nhân của sự chưa thống nhất và có xuất hiện chứng cứ, tình tiết mới hay không.
Nếu người dân không đồng ý vì chưa được xem xét một tài liệu hoặc chưa được giải thích đầy đủ căn cứ pháp luật thì đó là vấn đề cần tiếp tục làm rõ trước khi hoàn thiện quyết định giải quyết. Ngược lại, nếu căn cứ pháp lý đã rõ nhưng yêu cầu của người dân không thuộc phạm vi quyền lợi mà pháp luật quy định thì cần giải thích cụ thể, thuyết phục.
Như vậy, phòng ngừa khiếu nại lần hai phải được thực hiện ngay trong quá trình giải quyết khiếu nại lần đầu, chứ không phải chờ đến khi khiếu nại lần hai phát sinh mới tiếp tục xác minh.
3. Nâng chất lượng giải quyết khiếu nại để hạn chế cưỡng chế thu hồi đất
Cưỡng chế thu hồi đất là biện pháp được pháp luật quy định để bảo đảm thực hiện quyết định thu hồi đất trong những trường hợp đủ điều kiện. Không thể đồng nhất mọi trường hợp cưỡng chế với việc giải quyết khiếu nại chưa tốt.
Tuy nhiên, trong thực tiễn, nếu người dân chưa đồng thuận do còn cho rằng nguồn gốc đất, diện tích, loại đất, tài sản, mức bồi thường, hỗ trợ hoặc chính sách tái định cư chưa được xem xét, giải thích đầy đủ thì chất lượng xác minh và giải quyết khiếu nại có ý nghĩa trực tiếp đối với việc tạo sự đồng thuận.
Do đó, mục tiêu của công tác giải quyết khiếu nại không phải là loại bỏ cưỡng chế trong mọi trường hợp, mà là hạn chế những trường hợp phải cưỡng chế do nguyên nhân từ việc xác minh chưa đầy đủ, đánh giá chứng cứ chưa toàn diện hoặc giải thích pháp luật chưa thuyết phục.
Đây cũng là giá trị thực tiễn quan trọng của công tác thanh tra trong giải quyết khiếu nại về đất đai.
Từ thực tiễn, có thể rút ra một kinh nghiệm có tính khái quát: chất lượng quyết định giải quyết khiếu nại phụ thuộc trước hết vào chất lượng xác minh.
Một kết quả xác minh tốt phải trả lời được ba câu hỏi: Công dân khiếu nại vấn đề gì? Sự thật khách quan của vấn đề đó như thế nào? Pháp luật quy định và áp dụng ra sao?
Trên cơ sở đó, cần tiếp tục nâng cao kỹ năng nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ, xác định pháp luật áp dụng theo thời điểm và tổ chức đối thoại của đội ngũ làm công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại.
Đối với các vụ việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phức tạp, cần đặc biệt chú trọng việc nghiên cứu lịch sử pháp lý của đất, không chỉ xem xét hiện trạng tại thời điểm thu hồi. Đồng thời, phải thường xuyên cập nhật các quy định mới của Trung ương và thành phố Hải Phòng để bảo đảm việc tham mưu giải quyết thống nhất, đúng pháp luật.
4. Kết luận
Giải quyết khiếu nại về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là nhiệm vụ khó, đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức pháp luật, kỹ năng xác minh và kinh nghiệm thực tiễn.
Từ thực tiễn giải quyết các vụ việc, có thể khẳng định ba yêu cầu có ý nghĩa quyết định là:
Xác định đúng nội dung khiếu nại; xác minh khách quan, toàn diện trên cơ sở chứng cứ và pháp luật; gắn xác minh với đối thoại và chủ động phòng ngừa khiếu nại lần hai.
Thực hiện tốt ba yêu cầu này sẽ góp phần nâng cao chất lượng tham mưu, giải quyết khiếu nại, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tăng cường đồng thuận trong giải phóng mặt bằng và hạn chế những trường hợp phải áp dụng biện pháp cưỡng chế do nguyên nhân từ việc giải quyết khiếu nại chưa đầy đủ, chưa thuyết phục.
TS. Nguyễn Trọng Nghĩa
Trưởng phòng Nghiệp vụ 5, Thanh tra thành phố Hải Phòng